In het Roemenië van de jaren negentig en nul was de schrijvende pers per stuk te koop op elke hoek. Krantenabonnementen waren er weinig. Na 2010 verdwenen papieren kranten uit het straatbeeld (er is er nu nog één, een boulevardblad voor ouderen). Het nieuws werd voortaan aangeboden op websites.

Naast de influencers en burgerjournalisten van Facebook en TikTok zijn er op dit moment veel nieuwswebsites in de lucht met professionele redacties. Die zijn vaak klein (minder dan 10) maar moeten ergens van betaald worden. Het geld komt uit reclame. Roemenen zijn het nooit gewend geworden om voor online informatie te betalen.

Dat maakt nieuwsredacties vatbaar voor beïnvloeding. Wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Grote reclamebudgetten zijn vaak ook in handen van bedrijven uit bepaalde sectoren (gokbedrijven, onroerendgoedbazen) en lokale overheden of politieke partijen. Ook als die sponsors niet rechtstreeks de inhoud van artikelen bepalen, maakt het veel uit dat zij zorgen voor het brood op de plank.

Tegen de stroom in zijn er de laatste tijd wel degelijk nieuwe, onafhankelijke journalistencollectieven actief, met videoreportages (zoals recorder.ro), onderzoeksjournalistiek (riseproject.ro of snoop.ro), of lokaal nieuws (buletin.de of info-sud-est.ro). Die worden behalve door reclame betaald uit donaties en door fondsen betaalde projecten. Hoe diverser de financiering, hoe minder de afhankelijkheid van een paar grote sponsors en hoe groter de kans op speaking truth to power.

Nu heeft een voormalig journalist onlangs bedacht hoe je likes kunt omzetten in donaties. Op de site presspay.ro kan je je opgeven als sponsor voor een vast bedrag per maand, vanaf tien euro (het gemiddelde netto maandsalaris in Roemenië is 1100 euro). Vervolgens kan je op aangesloten sites onder artikelen die je leuk vindt op een knop klikken. En aan het eind van de maand wordt je donatie aan de hand van je likes op een site naar rato omgezet in een bijdrage voor die site. Je hoeft dan maar op één plek te doneren om veel sites te sponsoren. Simpel, aansprekend, hopelijk een succes.

Zo’n succes is hard nodig. In Roemenië is de kleine corruptie de afgelopen twintig jaar flink gedaald. Aan het ambtenarenloket, bij de verkeerspolitie is het niet meer normaal om smeergeld te betalen. Maar de grote corruptie, het afromen van grote infrastructuurcontracten bijvoorbeeld, vermindert niet. Een functionerende vrije pers is een voorwaarde om die corruptie kleiner te maken. Gelukkig is het geen land waar de overheid de pers zomaar kan negeren. Reportages kunnen grote namen beschadigen. Slimme crowdfunding kan die reportages mogelijk maken.